پیشینه تاریخی  تربت حیدریه :

آنچه از منابع و ماخذ بر می آید قدمت زاوه مقدم بر تربت حیدریه است. زاوه باستان از شهرهایی است که سابقه آن به دوره اشکانیان  یعنی 2300 سال قبل می رسد از آن تاریخ در مورد وضعیت سکونت در تربت حیدریه اطلاعی در دست نیست اما بر طبق آخرین گمانه زنی هایی که توسط میراث فرهنگی خراسان انجام شده در عمق 5/1 متری محل کنونی مزار قطب الدین حیدر قبرستانی وجود دارد که طی چندین دوره اجسادی در آن دفن شده است و قدیمی ترین آنها به قرن سوم هجری مربوط می شود و سنگهایی در این قبرها پیدا شده که متاسفانه فاقد نوشته است . بنابراین قدمت تربت حیدریه از زمان دفن قطب الدین حیدر بیشتر است ولی باید در این جهت گمانه زنی های بیشتری انجام داد.

وجه تسمیه تربت :

 تربت حیدریه نام خود را از عارف سالک و نامی قرون ششم وهفتم 618 _ 508 گرفته است. پس از دفن قطب الدین حیدر در دوره تیموری به تدریج فرقه حیدری بر گرد مزار حلقه زده و به رونق و آبادانی بیشتر پرداختند. اما از نظر شهریت و رشد آن با عنایت به توجه سلسله صفویه به عرفا و اهل تصوف تربت حیدریه به شهری قابل توجه تبدیل شد.

اما دلیل رشد تربت را باید در سه مسئله دید :

1-     موقعیت جغرافیایی آن که بر سر راه هرات در افغانستان ، کرمان و سیستان در جنوب و طوس در شمال بوده و می باشد.

2-     وضعیت آب و هوایی و وجود منابع غنی آب و خاک مساعد برای کشاورزی

3-     وقوع رویداد تاریخی که همانا قطب الدین حیدر می باشد.

لذا این سه فاکتور از عوامل اصلی رشد شهر بوده است. در دوره قاجاریه به علت کر و فری که اسحاق خان قرائی داشت باعث شد تا شهر تربت به اوج پیشرفت و آبادانی خود برسد در دوره انقلاب مشروطه شهر تربت یکی از مناطق پیشتاز علیه استبداد محمد علی شاه بود که با قیام مردمی و به رهبری سالار خان بلوچ علیه نیروهای وابسته به حکومت ، شهر به تصرف مردم در آید.